XOMASHYO TOVARLARI NARXLARI VA MAKROIQTISODIY ZAIFLIK: TURKIY RESPUBLIKALARDA SAVDO SHARTLARINING TAVSIFIY TAHLILI (2000–2023)
Qabul qilingan: 2026-05-30
Nashr etilgan: 2026-06-06
Annotatsiya
Ushbu tadqiqot jahon xomashyo tovarlari narxlarining tebranishlari oltita turkiy respublika — Turkiya, Ozarbayjon, Qozog‘iston, O‘zbekiston, Turkmaniston va Qirg‘iziston iqtisodiyotiga ko‘rsatadigan turlicha makroiqtisodiy ta’sirlarni tavsifiy tarzda o‘rganadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi xomashyo tovarlarining sof eksportchisi va sof importchisi bo‘lgan iqtisodiyotlarning umumiy narx shoklariga munosabatidagi tafovutlarni aniqlashdan iborat bo‘lib, bunda xomashyo narxlari harakatining bevosita makroiqtisodiy ifodasini aks ettiruvchi sof barter savdo shartlari indeksiga alohida e’tibor qaratiladi. Ma’lumotlar to‘plami Jahon bankining World Development Indicators bazasi asosida shakllantirilgan bo‘lib, 2000–2023-yillar davrini qamrab oladi. U savdo shartlari, savdo ochiqligi, xalqaro zaxiralar, YaIM o‘sishi, tashqi qarz hajmi va inflyatsiyaga oid ko‘rsatkichlarni o‘z ichiga oladi. Tahlilda tendensiyalar tahlili, davrlar (rejimlar) bo‘yicha taqqoslash, variatsiya koeffitsiyentiga asoslangan volatillik o‘lchovlari hamda birgalikdagi dinamikani tavsifiy tahlil qilish usullaridan foydalanilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, xomashyo eksport qiluvchi iqtisodiyotlarda (Turkmaniston, Ozarbayjon va Qozog‘iston) savdo shartlari volatilligi xomashyo import qiluvchi Turkiyaga nisbatan taxminan to‘rt-besh baravar yuqori. 2022-yildagi energetik shok davrida bir xil global narx harakati eksport qiluvchi iqtisodiyotlarga katta foyda keltirgan (Turkmanistonda +268% gacha), Turkiyada esa sezilarli yo‘qotishlar (−24%) kuzatilgan. Eksport qiluvchi iqtisodiyotlarda savdo shartlari va iqtisodiy o‘sish o‘rtasida ijobiy tavsifiy birgalikdagi dinamika kuzatilgan bo‘lsa, xomashyo narxlari pasaygan davrlar iqtisodiy o‘sishning keskin qisqarishi bilan bog‘liq bo‘lgan. Tadqiqotda barqarorlashtirish jamg‘armalarini tashkil etish, fiskal qoidalarga asoslangan kontrsiklik siyosatni joriy etish va energiya ta’minoti manbalarini diversifikatsiya qilish kabi aniq siyosiy tavsiyalar ilgari suriladi. Tadqiqot tavsifiy xarakterga ega bo‘lgani sababli, unda sababiy bog‘liqlik da’vo qilinmaydi; aksincha, kelgusidagi tadqiqotlar uchun ekonometrik tadqiqot yo‘nalishi taklif etiladi.
Kalit so‘zlar
Adabiyotlar ro'yxati
-
Alssadek, M., & Benhin, J. (2023). Natural resource curse: A literature survey and comparative assessment of regional groupings of oil-rich countries. Resources Policy, 84, 103741. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2023.103741
-
Corden, W. M., & Neary, J. P. (1982). Booming sector and de-industrialisation in a small open economy. The Economic Journal, 92(368), 825–848. https://doi.org/10.2307/2232670
-
Hasanov, F. (2013). Dutch disease and the Azerbaijan economy. Communist and Post-Communist Studies, 46(4), 463–480. https://doi.org/10.1016/j.postcomstud.2013.09.001
-
Kitano, S. (2023). Effect of sovereign wealth funds in commodity-exporting economies when commodity prices affect interest spreads. Asian Economic Journal, 37(3). https://doi.org/10.1111/asej.12305
-
Kweka, G. J. (2024). Terms of trade volatility and tax revenue in Sub-Saharan African countries. Annals of Public and Cooperative Economics, 95(3), 655–674. https://doi.org/10.1111/apce.12455
-
Mendoza, E. G. (1997). Terms-of-trade uncertainty and economic growth. Journal of Development Economics, 54(2), 323–356.
-
Qian, C., Zhang, T., & Li, J. (2023). The impact of international commodity price shocks on macroeconomic fundamentals: Evidence from the US and China. Resources Policy, 85, 103904. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2023.103904
-
Singer, H. W. (1950). The distribution of gains between investing and borrowing countries. American Economic Review, 40(2), 473–485.
-
Tuğan, M. (2024). Terms-of-trade effects of productivity shocks in developing economies. Review of International Economics. https://doi.org/10.1111/roie.12746
-
Van der Ploeg, F. (2011). Natural resources: Curse or blessing? Journal of Economic Literature, 49(2), 366–420. https://doi.org/10.1257/jel.49.2.366
Mualliflar haqida
Litsenziya
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.